11.05.2016, 05:29Вернуться назад

«Алтарганын» габьяатан буряад хэлэн тухай

  • Уласхоорондын “Алтаргана-2016” наадан хоёр һара болоод эхилхэнь. Энэ ехэ үйлэ хэрэгтэ бэлэдхэл түлэг дундаа. Улаан-Үдэдэ Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын нэгэдэхи орлогшо И.Егоровой хүтэлбэри доро һайндэр эмхидхэлэй хорооной үргэдхэмэл зүблөөн үнгэрөө.

    “Алтаргана-2016” нааданай хэмжээн соо Бүгэдэ буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй VI хуралдаан үнгэрхөөр хараалагдана. Ямар гуримаар энэ хуралдаан үнгэрхэ тухай мүнөө үедэ зүбшэн хэлсэгдэнэ гээд тус эблэлэй юрэнхылэгшэ В.Булдаев дуулгаа. Тэрэнэй тэмдэглэһээр, хуралдаанда хабаадагшад гурбан талмай дээрэ өөр өөрын һанамжаяа, дурадхалнуудаа зүбшэн хэлсэхэ аргатай юм.

    Эмхидхэлэй хорооной ажалда “Алтаргана-2016” уласхоорондын нааданиие эмхидхэлэй талаар комиссиин секретарь С.Билэгсайхан түрүүтэй Монгол ороной томохон делегаци хабаадалсаа.

    Үбэр Байгалай хизаарай Засагай газарай түрүүлэгшын уялга дүүргэгшэ, Агын буряад тойрогой захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ А.Дондоков, мүн Эрхүү можын губернаторай орлогшо, Усть-Ордын буряад тойрогой захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ М.Иванова гэгшэд энэ зүблөөндэ хабаадаа.

    - Би Улаанбаатарта дуушан хүнби. Энэ “Алтаргана” нааданда хоёр удаа Гран-приень түрүүлһэн. Тиигээд мүнөө “Алтаргана” нааданда мүрысөөндэ орохоёо болиһон. Гэбэшье, “Алтаргана” нааданайнгаа түлөө бэеэ зорюулжа ябадаг, тиимэ хүм даа, - гээд, Сагаадайн Мүнхэболод бэеэ танюулха зуураа иигэжэ нэмэнэ: - Нэгэ һарын 21-дэ Улаан-Үдэдэ наадаа табяа һэнби. Усть-Орда, Эрхүү можын габьяата артист, Монгол Уласай соёлой тэргүүнэй ажалтанби.

    Сагаадайн Мүнхэболодой элинсэг хулинсагууд Ага нютагһаа гарбалтай. Тэрэ өөрөө шарайд омогтой дуушан хүн. Мүнөө тэрэ Монгол Уласай ниислэл Улаанбаатар хотодо байдаг.

    - Танай үбгэд, хүгшэд гэел даа. Хэн, хэды багта Монгол нүүжэ ябашаһан гээшэб?

    - Манайхид тэрэ үниб дээ, 1900 оной эхин үедэ, 1800 оной һүүл үеэр урагшаа зөөдэг болоо гээшэ ааб даа. Хитадай Үбэр-Монголой Шэнэхээн гэжэ байгаа ааб даа. Тэрэ нютаг руу зөөжэл ябаһан. Тиигээд тэндэһээ бусажа эрьеэд, Халха-Нэмэргын хушуу гэжэ Халха-Монголдо тэрэ Халхын голдо эрьежэ ерээд, нютаг руугаал бусажа, Ага руугаа ябажа байгаа һанааниинь тэрэл. Тиигээд лэ Монголдо тогтошоһон зонуудбди даа. Тиигээд Дорнод аймагай Сагаан Обоо дээрэ Шэнэхээн нютагай талын зон тэндэ үлэһэн.

    - Та бүхы наһаараа Монголдо байһан хүн аад лэ, халха-монгол хэлэн нэгэшье ороногүй, сэбэр буряадаар дуугаржа байнат. Тиигээд бидэ, эндээ Буряад дээрээ байдаг зон аад, хэлээ мартажа, хуу ородшолжо байһан зон гээшэбди. Хайшан гээд иимэ гоёор хэлээ зандань үлөөһэн байна гээшэбта? Нюусаяа тайлбарилжа үгыт.

    - Монгол хэлэн, буряад хэлэн гээшэмнай адли юумэн лэ даа. Тиихэдээ монголоор хөөрэжэл байха, би буряадаар хөөрэжэл байхаб. Буряад хэлэн мүнөө дэлхэйдэ хамагай нангин, хомор хэлэн. Энэ “Алтаргана” гэжэ һайхан наадан 2000 ондо олон уласай гурбан гүрэнэй томо наадан болоһон сагһаа хойшо, мүнөө “Алтарганамнай” иимэ һайханаар мүнөө наймадахи үедөө ябажа байна гүб даа, хоёр жэлээр тоосоо һаа. Жэлээрээ тоосоо һаа, 16 жэл болошобо. Энэ “Алтаргана” наадан Улаан-Үдэдэ хоёрдохи удаагаа хэхэ талаан ехэтэй болоод, Буряад гүрэндөө, нютагтаа гэһэн манай буряадууднай буряад ёһо заншалаараа, буряадаараа нэгэ эшэ улад ороной хилэ байнгүйгөөр буряад хэлээрээ хөөрэлдэжэ, зугаалаа һаамнай, зохид байха байна гэжэ зосоогоо һанажа байха байнабди.

    - Танай жаахан үхибүүд буряадаар дуугарна гү?

    - Дуугараа бэд дээ. Гэртээ байжа байхадаа, хуу буряадаар хөөрэлдэдэгбди. Нэгэш монгол үгэ бү оруулагты гэдэгби. Өөрынгөө абатайгаа хөөрэлдэхэдөө, эжытэйгээ хөөрэлдэхэдөө, буряадаар хөөрэлдэгты. Хоёрдохи хэлэнтнай монгол хэлэн гэжэ хэлэдэгби. Тэрэ ород хэлэн баһа байха хэрэгтэй. Англи хэлэн байха хэрэгтэй. Хоёрдохи, гурбадахи, дүрбэдэхи хэлэн болгожо, олон хэлэтэй болохо хэрэгтэй. Тархитнай үшөө һайн, ухаатай болохо гэжэ хэлэдэгби. Буряад хэлэн ямаршье хэлэндэ хубирхадаа шадабаритай байдаг. Англи хэлэндэ бүри һайн байдаг. Ород хэлэндэшье һаа, һайн байдаг. Мүнөө буряад хэлэеэл, хамагай голынь, мартахагүй. “Алтаргана” нааданай саашанхи ехэ һанааниинь буряад хэлэн хэбээрээ байха ёһотой гэжэ би һанадагби. Тэрэ урданаймнай эдлэжэ, хэрэглэжэ байһан юумэеэ мүнөө үедэнь тааруулаад хэхэ ёһотой. Мүнөө үедэнь тааруулаад. Тэрэ урданайл эдлэжэ хэрэглэжэ байһан юумыел мүнөө үедэ зогсуулаад, зорюулжа, ямараар хээ һаа, болохоб гэжэ ухаагаа заража, тиигэжэ ябаа һаа, буряад хэлэн дууһахагүй гэжэ һанадагби. Тиигэхэгүй һаа, мүнөө хэрэглэжэ байгаа юумэеэ газаашалаад, өөһэдөө буряадаар дуугарха гэжэ байхагүйл даа гэжэ һанагшаб.

     

    Баяр Жигмитов

    http://burunen.ru/site/news?id=10750