27.11.2015, 07:52Вернуться назад

Үльгэрэй орон - Түнхэн

  • Түнхэнэй эдир үльгэршэд

    Буряад Улас дотор үнгэргэгдэһэн “Угайм эрдэни” гэһэн эдир үльгэршэнүүдэй мүрысөөндэ энэ һургуулиин һурагша Жамса Гыргенов шалгарһан байна. Жамса Майсаан Алсыевай түүрээдэг “Хоридой мэргэн” гэһэн үльгэрһөө хэһэг түүрээбэ. Мүн лэ Түнхэнэй аймагһаа үшөө хоёр хүбүүд энэ харалганда хабаадаа. Түнхэн тосхоной Егор Домышев “Хинхуунай баатар” гэжэ үльгэрэй хэһэг ородоор сээжээр уншаа. Энэ мүрысөөндэ бэлдэжэ байха үедөө Егор буряад хэлэ мэдэхэгүй байһандаа ехэ халаглаад, үльгэр уншахынгаа урда тээ жюридэ хандан: “Хойто жэлэй мүрысөөндэ заабол буряад хэлээрээ үльгэр түүрээхэб”,- гэжэ мэдүүлээ.

    Шулуутай нютагай Мүнхэ Халудоров Хүндэлэлэй магтаал түүрээгээ. Түнхэнэй аймаг руу буужа ерэһэн хүндэтэй айлшадаа Шулуутай нютагһаа дүтэшэг оршодог Хаал гэжэ газартахи субаргын хажууда угтамжа эмхидхэдэг юм. Тэндэ Шулуутай нютагай “Наран дуран” гэһэн арадай аман зохёолой бүлгэм дуу хүгжэмөө зэдэлүүлдэг, Мүнхэ Халудоров үльгэр, магтаалаа түүрээдэг юм.

    Хэр угһаа Түнхэнэй аймаг үльгэршэд болон дуушадаараа суурхадаг байгаа. Үзэмжэ һайхан байгаалитай энэ дайда Майсаан Алсыев болон бусад үльгэршэдэй үльгэр домогуудаар зэдэлжэ, агаарыншье һаа, үльгэрөөр амисхаалжа байдаг гэхээр. Иимэ һайхан байгаалитай дайда уянгата хүгжэмөөр, үльгэрэй үнэн үгэнүүдээр түүрээжэл баймаар ха юм даа. Тиимэл хадаа энэ газарһаа үльгэр түүрээгшэд мүндэлэн, түрэжэл байха ёһотой.

    Росси гүрэн дотор тохёолдоһон  түүхэтэ үйлэнүүдэй хойшолонгоор үндэһэн арадууд заншалта соёлоо мартажа, унтараан алдажа байгаа сагта үльгэр түүрээгшэдэй уг таһаран алдаа ха юм. Гэбэшье, хүдөө нютагуудаар үльгэршэн угайхид хэзээдэшье угаа уһанда хаянгүй, дамжуулаал ха юм даа.

    Майсаан Алсыевай нэрэмжэтэ һургуули

    Түнхэнэй аймагай Охор-Шэбэр нютагта түрэһэн Майсаан Алсыевай нэрэ һүлдэ үргэжэ, нютагайнгаа дунда һургуулида тэрэнэй нэрэ зүүлгэбэ. Энэ нангин хэрэг хэдэн жэлэй саана һургуулиин хүтэлбэри ябуулжа, саг соогоо одоол бэелүүлэгдэбэ гээшэ. Һургуулиин буряад хэлэнэй багша Дарима Доржиевна Дашеева буряад хэлэ, ёһо заншал хүгжөөлгын хэрэгтэ нилээн ехэ ажал ябуулдаг.

    - Эндэ һаяшаг Буряад орон дотор эмхидхэгдэһэн “Буряад хэлэнэй габшагай үдэрнүүдтэ” зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудые үнгэргөөбди. Уянгата найруулгануудай, уран шүлэгэй, ирагуу дуунай болон диктант бэшэлгын мүрысөөнүүдые элдэб наһатанай хоорондо үнгэргөөбди. Ехэ һонин гэхэдэ, эгээл ехэ наһатайнь - 77 наһатай Мария Аюровна Ошорова нэгэшье алдуугүйгөөр диктант бэшээ. Иимэ мэргэн бэшэгтэй зон урда сагта байгаал даа,- гэжэ Дарима Доржиевна хөөрэбэ.

    Түнхэнэй аймагай соёлой түбэй методист Энгельсина Петухаева “Угайм эрдэни” гэһэн харалганда ехэ харюусалгатайгаар хандажа, хабаадаха хүбүүдые бэлдэлсэһэн байна.

    Угай эрдэни дамжуулагша “Манай Майсаан”

    Хэр угһаа Түнхэнэй дайдада уран шүлэгшэдэй, үльгэр түүрээгшэдэй мүрысөөнүүд эмхидхэгдэдэг байгаа. Тэндэ Охор-Шэбэрэй Майсаан үльгэр түүрээхэ шадабаряараа шалгаржа, нютагайхидайнгаа үндэр магтаалда хүртэһэн байгаа. Түрүүн эхилхэдээ, арадай шүлэгшэдэй мүрысөөндэ туршалсаа. Тиигэжэ жэл бүри уран үгэеэ, үльгэр хөөрөөгөө мүлижэ, ходол илажа, бүгэдэндэ мэдээжэ үльгэршэн болоһон юм. Юрэ урдын үльгэр сээжэлдээд хөөрэхэ бэшэ, харин ямар газарта байнаб, ямар шагнагшадта хөөрэнэб, тэрэл дороо агшан зуура үльгэр хөөрөөгөө тааруулан, өөрөө саашань зохёожорхихо бэлиг шадабаритай байгаа бшуу. Түнхэн нютагайхид “Манай Майсаан” гэжэ хүндэтэйгөөр нэрлэдэг һэн. Харин саашадаа он жэлнүүдэй үнгэрхэдэ, “Майсаан таабай” гэжэ дулааханаар нэрлүүлжэ, суурхан ябаал даа.

    Майсаан Алсыев Түнхэнэй голой дэбисхэртэ ажаһуудаг арадуудай уг гарбал, түүхэ домог түүрээдэг, Шоно-Баатар, Шудармаан, Амурсана гэжэ арадай баатарнууд тухай дуунуудые гүйсэдхэдэг һэн. Тэрэнэй гүйсэдхэхэдэ, арадай үльгэр домогууд, дуу түүрээлгэнүүд ондоо амисхаалтай боложо үгэдэг һэн гэжэ нютагайхид хөөрэдэг һэн. Мүн Майсаан Алсыев “Түүхэ гээшэ манай ажаһуудалай багша” гэжэ хэлэдэг һэн. “Үнгэрһэн сагай үндэһэнһөө сэсэг һалбардаг, һалаа бүхэн соонь ерээдүй сагаймнай үрэһэн болбосордог” гэжэ монгол оньһон үгэ залуушуулда  ойлгуулжа, сэдьхэл үндэр, эрмэлзэлтэй ябахыень хүмүүжүүлдэг һэн.

    Майсаан Алсыевай түүрээһэн үльгэрнүүдые аман зохёол суглуулагшад, уран зохёолшод болон оюутад оло дахин  бэшэжэ абаһан юм.  Оюун ухаанда ехэ олон үльгэрэй далай хадагалаатай байгаа бшуу. Зүгөөр, бэшэжэ абаһан үльгэрнүүдынь булта  олондо тараагдажа, хэблэгдэжэ үрдигдөөгүй. 1940 ондо Буряадай эрдэм шэнжэлэлгын дээдэ һургуулиин эрдэмтэд Алсыевай 30-аад үльгэрнүүдые болон хэдэн онтохонуудые буулгажа абаһан байна. Энэ хадаа Буряадай аман зохёолой уран үгын хэдэн мянгаад шүлэглэмэл мүрнүүд болоно.

    Майсаан Арданович 20-дохи зуун жэлэй гайхамшаг үльгэршэдэй нэгэн гээшэ. 21-дэхи зуун жэлэй хугасаада бэлигтэй хурса үльгэршэнэй нэрэ үндэрөөр сэгнэгдэхэл ёһотой. Тиигэжэ түрэл нютагайнгаа дунда һургуулида Майсаан Алсыевай нэрэ олгуулагдажа, энэ һургуулиин һурагшад нютагайнгаа бэлигтэй хүнэй нэрэ һүлдэ дээрэ үргөөд ябана бэзэ. Мүнөөшье һуралсалай болон хүмүүжэлэй талаар Түнхэнэйнгөө аймаг соо эрхим һургуулинуудай һуури эзэлэнхэй.   ПрочС

    Цырегма Сампилова, "Буряад Yнэн"                                                                        

    Авторай фото-зураг дээрэ:

    Түнхэнэй аймагай эдир үльгэршэд: Жамса Гыргенов, Егор Домышев, Мүнхэ Халудоров.

    Охор-Шэбэрэй һургуулиинхид Майсаан Алсыевай 135 жэлэй ойн баярта.

    материалы с сайта http://burunen.ru